The story of India’s first ever selfie: आजकाल सेल्फीची क्रेज दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे. तरुणांपासून ते वृद्धांपर्यंत प्रत्येक जण स्मार्टफोनच्या कॅमेर्‍याने आपला सेल्फी काढून सोशल मीडियावर शेअर करत आहे. लहान मुलांपासून ते अगदी वयोवृद्ध लोकांपर्यंत सगळ्यांनाच सेल्फी काढायला आवडते. बाहेर फिरायला गेल्यानंतर किंवा एखाद्या सुंदर ठिकाणी गेल्यानंतर सेल्फी काढण्याचा मोह कोणालाच आवरत नाही. सेल्फी काढण्याच्या नादात अनेकांनी आपला जीवदेखील गमावला आहे. हे सर्व असूनसुद्धा सगळीकडे सेल्फीची मोठी क्रेझ आहे. अनेकदा नवीन मोबाइल घेत असताना आपण त्यातील फक्त कॅमेरा पाहून मोबाइल खरेदी करतो. सेल्फी कॅमेरा आणि बॅक कॅमेरा चांगला असलेला मोबाइल घेण्यास प्रथम प्राधान्य दिले जाते. सध्या बाजारात आलेल्या नवनवीन कंपन्यांनी ‘सेल्फी फोन’, ‘कॅमेरा फोन’ असे नवनवीन नावांचे फोन बाजारात आणले आहेत. पण, तुम्हाला माहीत आहे का सेल्फी काढण्याची क्रेझ कुठून आणि कधी सुरू झाली? सगळ्यात आधी भारतात कोणी कधी सेल्फी काढला?

आर्काइव्हमधील सर्व बातम्या मोफत वाचण्यासाठी कृपया रजिस्टर करा

सेल्फीच्या इतिहासावर नजर टाकल्यास असे दिसते की, भारतातील पहिला सेल्फी स्मार्टफोन आणि फिल्टरच्या खूप आधी घेण्यात आला होता. १८८० मध्ये त्रिपुराचे महाराज बीर चंद्र माणिक्य आणि त्यांची राणी महाराणी खुमन चानू मनमोहिनी देवी यांनी टिपलेला हा एक उल्लेखनीय क्षण होता, जो भारतातील पहिला सेल्फी ठरला.

१९ व्या शतकात फोटोग्राफीचे भारतात आगमन झाले, युरोपमधील त्याच्या आविष्कारानंतर. १८३९ मध्ये पॅरिसमध्ये डॅग्युरिओटाइप प्रक्रियेची घोषणा करण्यात आली आणि त्याच वर्षी बॉम्बे टाइम्सने भारतात नवीन डॅग्युरिओटाइप कॅमेराच्या आगमनाविषयी लेख प्रकाशित केले. ठाकर अँड कंपनीच्या कलकत्ता फर्मने या कॅमेऱ्यांची आयात आणि विक्रीची जाहिरातही सुरू केली. युरोपियन छायाचित्रणाच्या विलंबित आवृत्ती भारतातील छायाचित्रण पद्धती युरोपियन तंत्रांसोबत वेगाने विकसित झाल्या. ब्रिटीश साम्राज्याचा विस्तार होत असताना, भारतातील संस्कृती, लोक आणि भूदृश्यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात छायाचित्रण महत्त्वपूर्ण ठरले.

भारतातील वैविध्यपूर्ण निसर्गचित्रे आणि खुणा टिपण्यात युरोपियन छायाचित्रकारांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. डॉ. जॉन मरे, एक हौशी छायाचित्रकार, १८४८ मध्ये आग्रा येथे गेले आणि त्यांनी ताजमहाल आणि फतेहपूर सिक्रीसह मुघल स्मारकांच्या दृश्यांची मालिका तयार केली. त्यांची छायाचित्रे नंतर “फोटोग्राफिक व्ह्यूज ऑफ आग्रा अँड इट्स विसिनिटी” आणि “भारताच्या उत्तर पश्चिम प्रांतातील नयनरम्य दृश्ये” या शीर्षकाखाली प्रकाशित करण्यात आली. या सुरुवातीच्या छायाचित्रांमुळे ज्यांनी भारतात प्रवास केला नव्हता, अशा लोकांना त्याचे सौंदर्य दुरून अनुभवता आले.

१९व्या शतकात त्रिपुरामध्ये महाराजा बीर चंद्र माणिक्य आणि त्यांची राणी, महाराणी खुमान चानू मनमोहिनी देवी यांचे घर होते. महाराज हे केवळ आगरतळ्याचे आधुनिकीकरण करणारे वास्तुविशारद नव्हते तर छायाचित्रणातही ते प्रणेते होते. इंदूरचे राजा दीनदयाळ यांच्यानंतर कॅमेरा बाळगणारे ते भारतातील दुसरे राजेशाही होते. १८६२ ते १८९६ पर्यंतच्या त्यांच्या कारकिर्दीत त्रिपुराचा दर्जा उंचावणाऱ्या प्रशासकीय सुधारणांसह महत्त्वपूर्ण बदल घडले.

महाराणी मनमोहिनी देवी यांनी आपल्या पतीची फोटोग्राफीची आवड पाहता स्वत:ही शिकण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी राजेशाही छायाचित्रकार म्हणून प्रशिक्षण घेतले. दोघांनी मिळून राजवाड्यात पहिले-वहिले वार्षिक छायाचित्र प्रदर्शन आयोजित केले. फोटो का कारखाना, माधो निवासमधील पूर्ण सुसज्ज स्टुडिओने फोटोग्राफीमध्ये त्यांची आवड दाखवली. राणी मनमोहिनी देवी यांना भारतातील पहिली महिला छायाचित्रकार म्हणून ओळखले जाते.

हेही वाचा >> तुम्हाला माहितीये का भारतातील “गोड शहर” कुठे आहे? नेमकं आहे तरी काय तिथे? जाणून घ्या

भारतातील पहिला ‘सेल्फी’

आयकॉनिक सेल्फी हे शाही जोडप्याचे अंतरंग पोर्ट्रेट होते. छायाचित्रात महाराजा बीर चंद्र माणिक्य यांनी हळुवारपणे आपला उजवा हात आपल्या पत्नीच्या खांद्यावर ठेवला आणि ती प्रेमाने त्यांच्या जवळ गेली. पहिल्या दृष्टीक्षेपात तो एक सामान्य सेल्फी म्हणून दिसणार नाही, तथापि बारकाईने तपासणी केल्यावर तुमच्या लक्षात येईल की महाराजांनी डाव्या हातात काहीतरी धरले होते. कॅमेराचे शटर चालवणाऱ्या लांब वायर कंट्रोलला जोडलेलं एक उपकरण, जेव्हा त्यांनी ते खेचलं तेव्हा त्यांनी एका भारतीयाचे सर्वात जुनी सेल्फी कॅप्चर केली. महाराजा बीर चंद्र माणिक्य यांचा पुढचा विचार हा वास्तुकला आणि शासनाच्या पलीकडे विस्तारलेला आहे. फोटोग्राफीवरील त्यांच्या प्रेमामुळे ते आणि त्यांच्या राणीमधील हा कोमल क्षण अमर झाला. आज आपण असंख्य सेल्फी काढत असताना, भारतातील पहिला ‘सेल्फी’ त्यांच्या कलात्मक भावनेचा आणि नाविन्यपूर्णतेचा पुरावा होता हे लक्षात ठेवूया.

मराठीतील सर्व FYI बातम्या वाचा. मराठी ताज्या बातम्या (Latest Marathi News) वाचण्यासाठी डाउनलोड करा लोकसत्ताचं Marathi News App.
Web Title: Did you know indias 1st selfie was captured in 19th century and is of whom the story of indias first ever selfie srk