व्यावसायिक शेती करायची असेल तर वाढीव उत्पादनासोबतच उत्पादन खर्चही कमी करावा लागतो. त्यासाठी पुस्तकी ज्ञानापेक्षा प्रयोगशीलता आणि निसर्ग निगडीत भूमिका महत्त्वाची ठरते. ही अशी भूमिका घेऊन कवठेएकंद (ता. तासगाव) येथील शेतकरी रवींद्र जायाप्पा यांनी मशागतविना द्राक्षबाग ही कल्पना राबवली आहे. उत्पादनावरील खर्च कमी करत उत्पादन आणि उत्पन्न वाढवणाऱ्या त्यांच्या या प्रयोगाबद्दल…
शेतीमालाला हमीभाव मिळालाच पाहिजे, याशिवाय शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढणार नाही. शेती धंदा हा व्यवसाय म्हणून जोपर्यंत पाहिला जात नाही, तोपर्यंत शेती आणि शेतकऱ्यांची प्रगती होणार नाही हे सत्य असले, तरी उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी केवळ पुस्तकी ज्ञान उपयुक्त ठरत नाही, तर त्यासाठी प्रयोगशीलता आणि निसर्गनिगडित भूमिका घ्यायला हवी आणि तशी भूमिका घेऊन कवठेएकंद (ता. तासगाव) येथील शेतकरी रवि जायाप्पा यांनी मशागतीविना द्राक्षबाग ही कल्पना राबवली आहे. त्यामुळे रासायनिक खतांचा खर्च दीड एकराला अवघा साडेचार हजार रुपये आला असून उत्पन्न मात्र, दहा लाखांपर्यंत मिळवले आहे.
शेतात पीक घेत असताना त्या शेताच्या मातीतपासणीबरोबरच पान आणि देठ यांची प्रयोगशाळेत तपासणी केली, तर पिकाला नेमकी कशाची गरज आहे याची माहिती मिळते. त्याप्रमाणे जर पिकाला वरखत आणि पोषक द्रव्ये दिली, तर निश्चितच त्याची फलनिष्पत्ती चांगली मिळते, असा स्वानुभव जायाप्पा कथन करतात.
तासगावपासून पाच किलोमीटर अंतरावर सांगली रस्त्याला त्यांचे शेत आहे. शेती पडीक टाकायची नाही, या पारंपरिक विचारसरणीला सोडून त्यांनी चार एकर रान मोकळे सोडले आणि जेवढे पाणी उपलब्ध आहे त्यावर दीड एकर द्राक्ष, पाऊण एकर आंबा आणि तीन एकरांत काही भुसार पिके घेतली जातात. पिकाला लागणारी अन्नद्रव्ये जमिनीतच असतात; मात्र ती आपण मशागतीच्या माध्यमातून खाली ढकलतो. यामुळे त्याचा पिकाला फारसा उपयोग होत नाही याचा त्यांनी अभ्यास केला. त्यांचे म्हणणे आहे, की जमिनीवर केवळ तीन ते चार इंच खाली असलेल्या तणांच्या मुळातच नवीन मूलद्रव्ये तयार होतात. तण जर आहे त्याच ठिकाणी गाडले गेले, तर त्यांचा निश्चित लाभ मूळ पिकाला होतो. रान स्वच्छ करण्याच्या नादात मशागत केली, तर ही अन्नद्रव्ये जमिनीत खाली खोल जातात. परिणामी त्याचा मूळ पिकाला काहीच उपयोग होत नाही. म्हणूनच रानात तण माजले, तर ते पिकाच्या वाढीसाठी आणि अन्ननिर्मितीसाठी उपयुक्तच आहे.
पिकासाठी शेणखत उपयुक्त आहेच, पण त्याचा वापर योग्य पद्धतीने केला जात नाही. जनावरांपासून मिळणारे शेणखत आपण उकिरड्यावर टाकतो. त्या ठिकाणी विघटनाची क्रिया पार पडते. विघटन होत असताना तयार होणारा ह्युमन अॅसिड हा वायू पिकाला न मिळता वाया जातो. तेच शेण शेतात तणावर टाकले, तर त्याचे विघटन होऊन मिळणारा ह्युमन वायू पिकाला मिळू शकतो. द्राक्षबागेत हिरवळीचे खत द्यावे असे सांगितले जाते. यामागे हेच शास्त्र आहे. हिरवा पाला जर जागेवरच कुजला आणि त्याचे विघटन रानातच झाले, तर त्याचा पिकाला फायदा होऊ शकतो. आणि यामुळे वरखतांची गरज फारशी भासत नाही. ट्रॅक्टरने केली जाणारी नांगरटही मान्य नाही. जे नैसर्गिकरीत्या जमिनीत येते, तेच जर जमिनीला परत दिले, तर जमिनीची भूक आपण भागवू शकतो आणि त्याचा फायदा पिकाला होतो.
रानात घेतली जाणारी द्विदल धान्ये ही नत्राचा मुबलक साठा असलेली पिके. पारंपरिक पद्धतीने शेती करत असताना आपली मागील पिढी द्विदल धान्याचा मोगणें घालत असत. दोन ओळी जर ज्वारीच्या असतील, तर एक ओळ मूग, मटकी, तूर याची असायची. पीकपक्वतेनंतर त्याचा पाला जमिनीवर पडत होता. आणि यापासून पिकाला आवश्यक घटकही मिळत होते. हरभरा हे पीक घेतले जाते. या पिकावर थंडीच्या दिवसांत आम असते. ती आम पावसाच्या शिडकाव्याने अथवा पहाटे पडणाऱ्या दवबिंदूंमुळे जमिनीवर पडते. आणि या आम्लामुळे जमिनीतील पिकाची वाढ खुंटित करणारे जमिनीतील क्षाराचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होते. यामुळे मागील पिढी हरभरा व द्विदल पीक घेतलेल्या जमिनीत पुढील हंगामातील पीक चांगले येते असे म्हणत असत.
पिकाला जमिनीतून मिळणारी अन्नद्रव्ये पुरेशी असतीलच असे नाही. यासाठी दर वर्षी माती परीक्षण करून जमिनीत नत्र, स्फुरद, पालाश यांपैकी कोणत्या घटकांची उणीव आहे याची माहिती घ्यावी. घेतलेली माहिती संग्रही ठेवून त्या त्या घटकांची पूर्तता करावी. दर वर्षी माती परीक्षण आणि दर चार ते सहा महिन्यांनी पान व देठ यांचे परीक्षण करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही झाडांची पाने सूर्यप्रकाशातून संप्रेरक घेऊन अन्ननिर्मिती करत असतात. तरीही काही घटकांची उणीव भासू शकते. ती वरखतांच्या माध्यमातून पूर्ण करणे आवश्यक ठरते. ज्या घटकाची उणीव आहे तो घटक असलेले रासायनिक खत घेऊन ते पाण्यात मिसळावे आणि दोन दिवसांनी पाण्यावरील निवळी ठिबकच्या माध्यमातून पिकापर्यंत पोहच केली, तर खतावर होणारा वारेमाप खर्च वाचविता येतो. या वर्षीच्या हंगामात याच पद्धतीने आपण सल्फेट, सिंगल सुपरफॉस्फेट ही वरखते दिली. यावर केवळ साडेचार हजार रुपयांचा खर्च केला आणि याचा फायदा द्राक्षाला झाला. एरवी दीड एकर द्राक्षासाठी ४० ते ५० हजार रुपये वरखतावर खर्च करावा लागला असता. याशिवाय स्वच्छ रान ठेवण्यासाठी तणाचा बंदोबस्त करण्यासाठी भांगलन, मशागत यावरही खर्च करावा लागला असता. मानवी श्रमाची बचत करण्याबरोबरच उत्पादन खर्चही कमी करता आला.
पिकात तण असेल, तर त्याचा फटका पीकवाढीवर होतो असा सार्वत्रिक समज आहे. मात्र, निसर्गच पिकांची व तणांची काळजी घेत असतो. निसर्ग नियमाने शेती केली, तर निश्चितच त्याचा फायदा आपणास होतो. महाग रासायनिक खतांमुळे जमिनीचा पोतही बिघडतो. दीर्घकाळ आणि शाश्वत शेती उत्पादनासाठी सहअस्तित्व स्वीकारून शेती करण्याची गरज आहे – रवींद्र जायाप्पा
digambarshinde64@gmail. com